Als alles met alles samenhangt, werkt reactief leiderschap niet meer

Neem het stikstofdossier. Toen de Raad van State in 2019 oordeelde dat het Programma Aanpak Stikstof geen basis meer kon zijn voor vergunningen, kwamen woningbouw, wegenaanleg en landbouw tegelijk in de problemen.

Het gebruikelijke antwoord op zulke verbanden is om elk onderdeel apart te regelen. Elk dossier krijgt zijn eigen debat, waarin belangenbehartigers hun eigen oplossing bepleiten, en als die oplossing iemand benadeelt komt er een uitzondering of compensatie bij. Zo groeit een pakket regels dat niemand meer overziet.

Iedereen kan gelijk hebben

We beschikken over meer kennis en data dan ooit, en toch wordt overzicht houden moeilijker. De econoom ziet de economische gevolgen en de natuurdeskundige wat er met de natuur gebeurt. Ieder van hen kan gelijk hebben en toch pakt het gezamenlijke besluit verkeerd uit, omdat een samenleving meer is dan de optelsom van afzonderlijke dossiers.

Een cirkel die zichzelf voedt

Het patroon dat zo ontstaat versterkt zichzelf. Een probleem roept een politieke reactie op, de reactie wordt een regel, de regel krijgt uitzonderingen en die veroorzaken het volgende probleem. Dat wordt vaak daadkracht genoemd, terwijl een groot deel ervan bestaat uit het repareren van eerdere reacties. Volgens het Continu Onderzoek Burgerperspectieven van het SCP uit 2025 geeft dan ook maar 34 procent van de Nederlanders de Haagse politiek een voldoende, tegen 64 procent voor de lokale politiek.

Ook werkgeversorganisaties en andere belangenorganisaties reageren op wat zich aandient en proberen vooral schade voor de eigen achterban te beperken. Ik heb als bestuurder zelf gemerkt hoe aantrekkelijk dat is, want wie op alles reageert is druk en voelt zich daardoor effectief. Wie alleen reageert op de overheid of op concurrenten, geeft echter een deel van zijn eigen leiderschap uit handen.

Leiderschap dat niet meegroeit

Het is verleidelijk om te concluderen dat politici incompetent zijn. Ik vind dat te gemakkelijk, want iemand kan intelligent zijn, hard werken en veel dossiers kennen en toch tekortschieten als leider. Ervaren bestuurders zijn vaak jarenlang succesvol geweest met een manier van denken en communiceren die in een andere omgeving prima werkte. Verandert die omgeving, dan blijft de leider doen wat hem eerder succes bracht.

Van reageren naar vooruitkijken

Volgens mij ligt de oplossing bij leiderschap dat meebeweegt met de werkelijkheid en vooruitkijkt, en dat vraagt om andere vragen. Het gaat dan om waarom een probleem steeds opnieuw ontstaat, welke ontwikkeling we zien aankomen en wat die over vijf of tien jaar betekent, en wat we eigenlijk met elkaar willen bereiken. Dat laatste raakt in het debat snel op de achtergrond, omdat het vaak over de regel gaat en zelden over het doel.

Dat betekent ook eerlijk zijn over dilemma's. We willen meer woningen en minder aantasting van de natuur, meer defensie en lagere uitgaven. Soms kan dat allebei, maar vaak niet. Dan wordt een keuze onvermijdelijk, en leiderschap begint met het benoemen van dat dilemma en van de prijs van de gekozen richting.

De vraag om mee te nemen

Misschien moeten we eerst nagaan of we nog wel de juiste vragen stellen, voordat we beoordelen welke politicus het beste antwoord heeft. En voor wie zelf leiding geeft: welke vraag stelt u het vaakst, wat moeten we nu doen of wat komt er op ons af?